هنر تئاتر ریشهای عمیق در آیینها، سیاست و تحولات اجتماعی این سرزمین دارد. برای درک بهتر اهمیت و جایگاه تئاتر در ایران، توجه به نکات زیر ضروری است:
۱. تئاتر به مثابه آیین (ریشههای باستانی)
برخلاف تصور بسیاری که تئاتر را پدیدهای غربی میدانند، ایران دارای سنتهای نمایشی کهنی است.
سوگ سیاوش: قدیمیترین فرمهای نمایشی ایران به آیینهای مذهبی و ملی بازمیگردد که «سوگ سیاوش» نمونه بارز آن در ستایش خیر و تقبیح شر است.
نقالی و شاهنامهخوانی: این هنرها از ارکان حفظ هویت ملی و انتقال تاریخ و حماسهها به نسلهای بعدی در زمانهای پیش از تئاتر مدرن بودهاند.
۲. تعزیه؛ تئاتر بومی و جهانی
تعزیه تنها شکل نمایشی است که به طور کامل در ایران متولد شده و تکامل یافته است. اهمیت آن در این است که:
توانست مذهب را با درام گره بزند.
به عنوان میراث معنوی در یونسکو ثبت شده است.
از ساختار «فاصلهگذاری» استفاده میکند که سالها بعد توسط نظریهپرداز بزرگی مثل برتولت برشت در غرب مطرح شد.
۳. تئاتر، موتور محرک تحولات اجتماعی
از دوره مشروطه به بعد، تئاتر به ابزاری برای نقد استبداد و آگاهیبخشی تبدیل شد.
دوران قاجار: با تاسیس «تکیه دولت» توسط ناصرالدین شاه، تئاتر جنبه رسمیتری پیدا کرد و با بازگشت دانشجویان از اروپا، نمایشنامهنویسی مدرن شکل گرفت.
نقد سیاسی: تئاتر در ایران همواره «آینه جامعه» بوده است. نمایشنامهنویسان بزرگی چون غلامحسین ساعدی، اکبر رادی و بهرام بیضایی با آثار خود دغدغههای طبقه متوسط و مشکلات سیاسی-اجتماعی را به چالش کشیدند.
۴. تئاتر کمدی و نقد از پایین (سیاهبازی)
نمایشهای روحوضی و سیاهبازی (با محوریت کاراکتر "مبارک" یا "سیاه") از مهمترین ابزارهای نقد اجتماعی بودهاند. در این نمایشها، شخصیتی از طبقه پایین با زبان طنز و کنایه، حاکمان و قدرتمندان را به چالش میکشید که این موضوع باعث محبوبیت شدید آن میان توده مردم میشد.
۵. جایگاه امروز: تئاتر به عنوان یک ضرورت فرهنگی
امروزه تئاتر در ایران یکی از پویاترین هنرهای نمایشی است:
آموزش و تربیت: تئاتر به عنوان ابزاری برای آموزش مفاهیم اخلاقی و اجتماعی به کودکان و نوجوانان شناخته میشود.
تنوع سالنها: تمرکز تئاتر در تهران (تئاتر شهر، تالار رودکی، سالنهای خصوصی مثل شهرزاد و نوفللوشاتو) نشاندهنده استقبال قشر تحصیلکرده از این هنر است.
